Berthe Rosette Brandeis reconstrueert verzwegen oorlogsverleden van haar vader

Hoeveel geluk moet je hebben om vier arrestaties, Auschwitz en Mauthausen te overleven? De Amstelveense Berthe Rosette Brandeis reconstrueerde het oorlogsverleden van haar vader aan de hand van historische dossiers. Wat begon als een zoektocht naar het verzwegen familieverleden, resulteerde onverwacht in een boek. Daarmee krijgt haar tentoonstelling over haar moeder Freddy uit 2025 een bijzonder vervolg.

Vier arrestaties en deportatie naar de kampen

Haar vader kon na de oorlog niet over zijn oorlogservaringen praten. Daarom besloot Berthe Rosette Brandeis zelf op zoek te gaan naar wat hem tijdens de Duitse bezetting was overkomen. Ze had lange tijd geprobeerd zijn oorlogsgeschiedenis te achterhalen, maar beschikte over weinig aanknopingspunten.

De opening van de dossiers Oorlog voor de Rechter bij het Nationaal Archief in Den Haag bracht daar verandering in. De beschikbare procesdossiers maakten haar nieuwsgierig, al wist ze aanvankelijk niet waar ze haar onderzoek moest beginnen.

Wat ze vervolgens in de processen-verbaal las over haar vader, raakte haar diep. Door zijn spoor te volgen, kon ze reconstrueren wat hij had meegemaakt. De grote puzzel waaraan ze was begonnen, resulteerde onverwacht in een boek.

Haar vader werd tijdens de oorlog vier keer gearresteerd door Nederlandse politieagenten die voor de Duitse Sicherheitsdienst (SD) werkten. Deze veiligheidsdienst hield zich onder meer bezig met het opsporen van verzetsmensen en Joodse burgers.

Meerdere keren wist haar vader aan gevangenschap te ontkomen. Hij ontsnapte door een raam, kon zich vrijkopen en werd een andere keer ongemerkt uit zijn cel vrijgelaten. Uiteindelijk ging het toch mis en werd hij gedeporteerd naar Auschwitz en Mauthausen.

In haar boek beschrijft Berthe niet alleen de vervolging, de onderduik en de concentratiekampen, maar ook de mensen die anderen hielpen en degenen die juist meewerkten aan de vervolging. Ook de berechting van een verrader en van Nederlandse politieagenten die voor de SD werkten, komt aan bod.

De vraag hoeveel engeltjes op je schouder je nodig hebt om vier arrestaties en deportatie naar Auschwitz en Mauthausen te overleven, vormt de indringende kern van dit familieverhaal.

De brieven die een familiegeschiedenis tot leven brachten

Het nieuwe boek sluit aan bij een eerdere zoektocht van Berthe naar het verleden van haar Joodse moeder, Freddy Brandeis-Coster. In 2025 presenteerde zij in Bibliotheek Amstelland op het Stadsplein de tentoonstelling Freddy – brieven uit de onderduik, gebaseerd op haar boek Freddy uit 2023.

Berthe ontving in 2012 brieven van haar moeder, maar wist aanvankelijk maar weinig over wat haar familie tijdens de oorlog had meegemaakt. Door de brieven, foto’s en andere documenten te onderzoeken, ontdekte ze hoe haar familie tijdens de Duitse bezetting uit elkaar werd gedreven en op verschillende plaatsen moest onderduiken.

Berthe Rosette Brandeis bij Stadshart tentoonstelling ‘Freddy – brieven uit de onderduik’.

De tentoonstelling maakte die geschiedenis tastbaar met foto’s, originele brieven, documenten en persoonlijke verhalen. Een aangrijpende rode draad was de liefde tussen de jonge Freddy en haar verloofde Raph. Terwijl Freddy ondergedoken zat in een Belgisch klooster, schreef ze hem brieven. Wat ze niet wist, was dat Raph met zijn familie was opgepakt en naar Sobibor was gedeporteerd.

Ook werd zichtbaar hoeveel moed het vroeg om anderen te helpen. Gezinnen en kerkgemeenschappen boden onderdak aan Joodse onderduikers, terwijl ontdekking zware straffen kon betekenen. De tentoonstelling was daarmee niet alleen een verhaal over vervolging, maar ook een eerbetoon aan mensen die ondanks het gevaar hulp boden.

Een familiegeschiedenis die blijft doorvertellen

De twee boeken belichten verschillende kanten van één familiegeschiedenis. Eerst waren er de brieven van haar moeder, die het leven van Freddy en haar familie tijdens de onderduik zichtbaar maakten. Nu is er het verhaal van haar vader, wiens arrestaties en deportatie laten zien hoe onzeker overleven onder de Duitse bezetting was.

Juist de persoonlijke invalshoek maakt deze verhalen betekenisvol. De geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog bestaat niet alleen uit grote gebeurtenissen, jaartallen en bekende namen. Ze bestaat ook uit gezinnen die uit elkaar werden gehaald, geliefden die elkaar nooit meer terugzagen, mensen die risico’s namen om anderen te redden en nabestaanden die soms pas tientallen jaren later ontdekken wat hun familie heeft meegemaakt.

Met haar boeken geeft Berthe Rosette Brandeis die ervaringen door aan volgende generaties. Wat in een familie lange tijd onbesproken bleef, wordt zo onderdeel van een bredere herinnering. De tentoonstelling in Amstelveen liet bezoekers kennismaken met het verhaal van Freddy. Het nieuwe boek biedt de gelegenheid om ook de geschiedenis van haar vader te leren kennen.

Boekgegevens

Arrestatie en deportatie van mijn vader is geschreven door Berthe Rosette Brandeis en uitgegeven door Tienstuks. Het boek verscheen in oktober 2026, telt 144 pagina’s; ISBN 9789088602023. 

Het eerdere boek Freddy – brieven uit de onderduik verscheen in 2023. De gelijknamige tentoonstelling was in 2025 te zien in Bibliotheek Amstelland op het Stadsplein en het boek is in alle bibliotheken te lenen.